Yaprak Delen (Çil) Hastalığı

Yaprak Delen, sert çekirdekli meyve ağaçlarında görülen önemli fungal hastalıklardan biridir. Hastalık özellikle şeftali, nektarin, kayısı, erik, kiraz, vişne ve badem gibi Prunus türlerinde önem taşır.

Hastalık Türkiye'de çoğunlukla Yaprak Delen, Çil veya Yaprakdelen Hastalığı adıyla bilinir.

Hastalığın en karakteristik belirtisi, yapraklarda oluşan küçük lekelerin daha sonra dökülmesiyle ortaya çıkan delikli yaprak görünümüdür.

Ancak hastalık yalnızca yapraklarda görülmez. Meyveler, tomurcuklar ve genç dallar da enfekte olabilir.

Hastalığın etmeni güncel Bakanlık BKÜ kayıtlarında:

Wilsonomyces carpophylus = Stigmina carpophila

şeklinde belirtilmektedir. Eski kaynaklarda ise Coryneum beijerinckii adıyla da karşılaşılabilir.

---

🔬 Yaprak Delen Hastalığının Etmeni

Yaprak delen, fungal kökenli bir hastalıktır.

Etmen özellikle:

• Yapraklarda
• Meyvelerde
• Tomurcuklarda
• Genç sürgünlerde

enfeksiyon oluşturabilir.

Bakanlığın kayısı ve erik için hazırladığı hastalık dokümanlarında da aynı etmenin yaprak, meyve, tomurcuk ve genç dallarda belirti oluşturduğu bildirilmektedir.

---

🍃 Yapraklarda Yaprak Delen Belirtileri

Hastalık yapraklarda genellikle küçük lekelerle başlar.

İlk belirtiler:

• Yaklaşık 1 mm Çapında Küçük Lekeler
• Yuvarlak Şekil
• Yağ Lekesini Andıran Görünüm
• Kırmızımsı veya Morumsu Kenar
• Koyu Kahverengi Merkez

şeklinde ortaya çıkabilir.

Hastalık ilerledikçe lekelerin ortasındaki doku ölür.

Ölü doku kuruyarak yapraktan ayrılır ve geride delik kalır.

Böylece yaprak:

Leke → Nekroz → Doku Ölümü → Dökülme → Delik

şeklinde karakteristik bir görünüm kazanır.

Bakanlığın üretici dokümanında, bazı lekelerin birleşerek yaklaşık 1 cm'ye kadar ulaşabilen delikler oluşturabileceği ve şiddetli enfeksiyonlarda yaprak dökümünün görülebileceği belirtilmektedir.

---

🍑 Meyvede Yaprak Delen Belirtileri

Hastalık meyvelerde de leke oluşturabilir.

Meyvelerde başlangıçta:

• Küçük Yuvarlak Lekeler
• Kırmızımsı Çevre
• Koyu Merkez
• Zamanla Gri veya Kirli Beyaz Merkez
• Kahverengi veya Siyah Çevre

görülebilir.

İlerleyen dönemde lekelerin ortası çökebilir.

Bu durum özellikle sofralık üretimde meyvenin:

• Görsel Kalitesini
• Pazar Değerini
• Sınıflandırma Kalitesini

olumsuz etkiler.

---

🌱 Tomurcuklarda Yaprak Delen

Yaprak delen hastalığı tomurcuklarda da gelişebilir.

Özellikle enfeksiyonun yoğun olduğu bahçelerde hastalıklı tomurcuklar:

• Koyulaşabilir.
• Kuruyabilir.
• Gelişimini sürdüremeyebilir.
• İlkbaharda normal sürgün gelişimini engelleyebilir.

Tomurcuk enfeksiyonları, hastalığın yalnızca yaprak dönemine ait olmadığını gösterir.

---

🌿 Genç Sürgünlerde Belirtiler

Genç dallarda küçük nekrotik lekeler oluşabilir.

İlerleyen dönemde:

Küçük leke → Nekroz → Dal dokusunda zayıflama

görülebilir.

Özellikle hastalığın yoğun olduğu bahçelerde dal ve sürgünlerdeki belirtiler bir sonraki sezon için hastalık kaynağının devam etmesine katkıda bulunabilir.

---

🌧️ Yaprak Deleni Artıran Koşullar

Hastalığın gelişimi özellikle yağış ve yüksek nem ile yakından ilişkilidir.

Riskin yükseldiği koşullar:

• İlkbaharda Sık Yağış
• Uzun Süren Yaprak Islaklığı
• Yüksek Bağıl Nem
• Sık ve Havasız Taç Yapısı
• Yoğun Çiğ Oluşumu
• Bahçede Hastalıklı Dal ve Yaprakların Bulunması
• Drenaj Problemleri
• Aşırı Sulama
• Yağışlı Sonbahar Koşulları

Özellikle sonbaharda başlayan enfeksiyonların ardından etmenin kış dönemini enfekteli dokularda geçirmesi, sonraki sezon için hastalık kaynağının korunmasına neden olabilir.

---

🍂 Sonbahar ve Kış Dönemi Neden Önemli?

Yaprak delenle mücadele yalnızca ilkbaharda yapılacak ilaçlamalardan ibaret değildir.

Bahçede:

Hastalıklı Yapraklar + Hastalıklı Dallar + Enfekteli Tomurcuklar

bırakıldığında hastalık kaynağı korunabilir.

Bu nedenle:

• Hastalıklı Dallar Budanmalıdır.
• Budama Artıkları Bahçede Bırakılmamalıdır.
• Mumyalaşmış veya Hastalıklı Meyveler Temizlenmelidir.
• Bahçenin Hava Sirkülasyonu İyileştirilmelidir.
• Aşırı Nem Oluşturan Sulama Uygulamalarından Kaçınılmalıdır.

---

🍑 Şeftalide Yaprak Delen

Şeftali, Yaprak Delen hastalığının önemli konukçularından biridir.

Hastalık:

Yaprak + Meyve + Tomurcuk + Genç Sürgün

üzerinde görülebilir.

Şeftalide hastalığın tipik belirtisi yapraklarda oluşan lekelerin merkezlerinin dökülmesi ve delikli yaprak görünümü oluşturmasıdır.

Şeftalide Güncel BKÜ Kayıtlarında Yer Alan Ürünler

📊 Tablo

Ticari Ürün	Aktif Madde	Formülasyon	Hedef	Doz	PHI
TAN GÖZTAŞI (İMAL)	%25 Metalik Bakıra Eşdeğer Bakır Sülfat	CR	Yaprak Delen	3.000 g göz taşı + 3.000 g sönmüş kireç / 100 L; 2. uygulama 1.000 + 1.000 g	21 gün
CURENOX 50 WP	%50 Metalik Bakıra Eşdeğer Bakır Oksiklorid	WP	Yaprak Delen	800 g/100 L; 2. uygulama 400 g/100 L	21 gün
CUPRENAX 50 WP	%50 Metalik Bakıra Eşdeğer Bakır Oksiklorid	WP	Yaprak Delen	800 g/100 L; 2. uygulama 400 g/100 L	21 gün
MAVITROXI 50 WP	%50 Metalik Bakıra Eşdeğer Bakır Hidroksit	WP	Yaprak Delen	350 g/100 L	21 gün
HEKTAŞ HYDROCOP 77 WP	%50 Metalik Bakıra Eşdeğer Bakır Hidroksit	WP	Yaprak Delen	350 g/100 L	21 gün
HEKTAŞ BAKIR	%50 Metalik Bakıra Eşdeğer Bakır Oksiklorid	WP	Yaprak Delen	800 g/100 L; 2. uygulama 400 g/100 L	21 gün
NORAT 50 WP	%50 Captan	WP	Yaprak Delen	300 g/100 L	14 gün
EFDAL KASPORA	%80 Ziram	WP	Yaprak Delen	300 g/100 L	14 gün

Bu kayıtların güncel BKÜ sayfalarında şeftalide Wilsonomyces carpophylus = Stigmina carpophila için yer aldığı görülmektedir.

---

🍑 Nektarinde Yaprak Delen

Nektarin de şeftali ile yakın akraba olması nedeniyle hastalık açısından dikkat edilmesi gereken sert çekirdekli meyvelerdendir.

Ancak önemli bir nokta vardır:

Şeftalide ruhsatlı olan bir ürün otomatik olarak nektarinde ruhsatlı kabul edilmemelidir.

Nektarinde kullanılacak ürün için güncel BKÜ kaydında:

Bitki = Nektarin + Zararlı Organizma = Yaprak Delen

eşleşmesi aranmalıdır.

Bu ayrım özellikle ticari bahçelerde önemlidir.

---

🟠 Kayısıda Yaprak Delen

Kayısıda Yaprak Delen, özellikle bazı üretim bölgelerinde önemli hastalıklardan biridir.

Hastalık:

• Yapraklarda
• Meyvelerde
• Tomurcuklarda
• Genç Dallarda

belirti oluşturabilir.

Kayısıda yaprak lekelerinin merkezleri zamanla dökülür ve karakteristik delikli görünüm meydana gelir.

Kayısıda Güncel BKÜ Kayıtlarından Örnekler

📊 Tablo

Ticari Ürün	Aktif Madde	Formülasyon	Hedef	Doz	PHI
COPERHİD SC	361,1 g/L Metalik Bakıra Eşdeğer Bakır Hidroksit	SC	Yaprak Delen	Dormant 500 ml/100 L; normal dönem 250 ml/100 L	21 gün
GRIFON SC	136 g/L Metalik Bakıra Eşdeğer Bakır Hidroksit + 136 g/L Metalik Bakıra Eşdeğer Bakır Oksiklorid	SC	Yaprak Delen	400 ml/100 L; sonraki uygulamalar 300 ml/100 L	21 gün
BORDEAUX CAFFARO	%20 Metalik Bakıra Eşdeğer Bordo Bulamacı	WP	Yaprak Delen	Normal dönem 625 g/100 L; dormant dönem 1.250 g/100 L	21 gün

COPERHİD SC kaydında üç ayrı uygulama dönemi ve farklı dozlar belirtilmektedir. GRIFON SC ve BORDEAUX CAFFARO kayıtlarında da dönemsel doz farklılıkları bulunmaktadır.

---

🟣 Erikte Yaprak Delen

Erik de Yaprak Delen hastalığının önemli konukçularından biridir.

Bakanlığın erik hastalıkları dokümanında hastalığın:

Yaprak + Meyve + Tomurcuk + Genç Dal

üzerinde belirti oluşturduğu belirtilmektedir.

2026 yılında BKÜ veri tabanında erik için güncel bir göztaşı kaydı da bulunmaktadır:

📊 Tablo

Ticari Ürün	Aktif Madde	Formülasyon	Hedef	Doz	PHI
UNİAGRO GÖZTAŞI	%25 Metalik Bakıra Eşdeğer Bakır Sülfat	CR	Yaprak Delen	2.000 g göz taşı + 2.000 g sönmüş kireç	21 gün

Bu tavsiyenin tarihi 25.09.2026 olarak görünmektedir.

---

🍒 Kirazda Yaprak Delen

Kirazda da Yaprak Delen hastalığı görülebilir.

Ancak kirazda yaprak lekeleri ile Kiraz Yaprak Lekesi (Blumeriella jaapii) birbirine karıştırılmamalıdır.

Bu iki hastalık farklı etmenlere sahiptir.

Kirazda Yaprak Delen için güncel BKÜ kayıtlarından bir örnek:

📊 Tablo

Ticari Ürün	Aktif Madde	Formülasyon	Hedef	Doz	PHI
NORDOX 75 WG	%75 Metalik Bakıra Eşdeğer Bakır Oksit	WG	Yaprak Delen	200 g/100 L	-

NORDOX 75 WG kaydı kirazda Wilsonomyces carpophylus = Stigmina carpophila için bulunmaktadır.

---

🍒 Vişnede Yaprak Delen

Vişnede de Yaprak Delen görülebilir.

Fakat burada özellikle Yaprak Delen ile Vişne/Kiraz Yaprak Lekesi ayrımı yapılmalıdır.

Çünkü kiraz ve vişnede yaprak lekesi hastalığı ayrıca Blumeriella jaapii etmeniyle ilişkilidir. Bakanlığın standart ilaç deneme metotlarında bu hastalık ayrı başlık altında yer almaktadır.

Bu nedenle yaprakta yalnızca “leke var” diyerek ürün seçmek doğru değildir.

---

🌰 Bademde Yaprak Delen

Badem de sert çekirdekli meyvelerde Yaprak Delen açısından dikkate alınması gereken türlerden biridir.

Badem bahçelerinde:

• Yaprak Lekeleri
• Delikli Yapraklar
• Meyve Lekeleri
• Tomurcuk Zararları
• Genç Dal Belirtileri

birlikte değerlendirilmelidir.

Bademde ürün seçimi yapılırken mutlaka güncel badem + Yaprak Delen BKÜ kaydı kontrol edilmelidir.

---

🔍 Yaprak Delen ile Karışabilecek Hastalıklar

Yaprakta delik veya leke görülmesi tek başına Yaprak Delen teşhisi için yeterli değildir.

Özellikle sert çekirdekli meyvelerde şu hastalıklarla karışabilir:

Bu ayrım yapılmadan doğrudan fungisit uygulamasına geçmek doğru değildir.

---

🧪 Yaprak Delen Mücadelesinde Öne Çıkan Aktif Maddeler

Güncel ürün kayıtlarında Yaprak Delen için özellikle bakırlı fungisitler dikkat çekmektedir. Şeftalide ayrıca captan ve ziram içeren ürünler de güncel tavsiyelerde görülmektedir.

Burada önemli nokta, aynı aktif maddeye sahip farklı markaların farklı bir etki mekanizması oluşturmadığıdır.

---

🔄 Bakırlı Ürünlerde Marka Değişimi Rotasyon Değildir

Örneğin:

CURENOX → CUPRENAX → HEKTAŞ BAKIR

şeklinde marka değiştirmek, aktif madde bakır oksiklorid olarak kaldığında gerçek anlamda farklı etki mekanizmasına geçiş değildir.

Aynı şekilde:

MAVITROXI → HEKTAŞ HYDROCOP

örneğinde her iki ürün de bakır hidroksit esaslıdır.

Bu nedenle ürün programı hazırlanırken:

Ticari Ürün → Aktif Madde → Etki Mekanizması

üçlüsü birlikte değerlendirilmelidir.

---

🌧️ Yağış Sonrası Neden Risk Artar?

Yaprak Delen açısından yağışlı dönemler önemlidir.

Özellikle:

Yağış + Uzun Yaprak Islaklığı + Hassas Genç Doku

bir araya geldiğinde enfeksiyon riski yükselir.

Bu nedenle hastalık geçmişi bulunan bahçelerde:

• Yağışlar Takip Edilmelidir.
• Yeni Sürgünler Kontrol Edilmelidir.
• Yapraklardaki Küçük Lekeler İzlenmelidir.
• Meyve Lekeleri Kontrol Edilmelidir.
• Hastalık Kaynağı Olan Dallar Temizlenmelidir.

---

✂️ Budama ve Bahçe Temizliği

Yaprak Delen mücadelesinde budama yalnızca ağacın şeklini düzeltmek için yapılmaz.

Hastalık görülen bahçelerde:

Hastalıklı Dal → Kesim → Bahçeden Uzaklaştırma

uygulaması önemlidir.

Ayrıca budama sırasında hastalıklı dokudan sağlıklı ağaca geçişte kullanılan ekipmanların temizliğine dikkat edilmelidir.

---

💧 Sulama Yönetimi

Bahçede gereksiz nem oluşturmak hastalık yönetimini zorlaştırabilir.

Bu nedenle:

• Gereksiz Yağmurlama Sulamadan Kaçınılmalıdır.
• Sulama Zamanı Doğru Belirlenmelidir.
• Taç İçinde Nem Birikimi Önlenmelidir.
• Drenaj Problemleri Giderilmelidir.

Özellikle sık dikim yapılan bahçelerde taç içerisindeki nemin uzun süre korunması hastalık yönetimini zorlaştırabilir.

---

🧪 Kimyasal Mücadelede En Önemli Nokta

Yaprak Delen için ilaçlama programı oluştururken yalnızca:

“Hangi ilaç iyi?”

sorusuna bakılmamalıdır.

Şunların tamamı değerlendirilmelidir:

Bitki Türü

Hastalık Etmeni

Fenolojik Dönem

Hastalık Geçmişi

Yağış ve Nem Durumu

Aktif Madde

Formülasyon

Güncel BKÜ Tavsiyesi

Doz

PHI

Örneğin şeftalide güncel kayıtlarda bakır oksiklorid, bakır hidroksit, bakır sülfat, captan ve ziram gibi farklı seçenekler bulunurken; bu seçeneklerin dozları ve PHI değerleri aynı değildir.

---

⚠️ Yaprak Delen Mücadelesinde Sık Yapılan Hatalar

Hastalık Belirginleşene Kadar Beklemek

Yapraklarda delikler görülmeye başladığında enfeksiyon süreci daha önce başlamış olabilir.

Sadece Yapraklara Bakmak

Meyve, tomurcuk ve genç sürgünler de kontrol edilmelidir.

Hastalıklı Dalları Bahçede Bırakmak

Hastalık kaynaklarının bahçede kalmasına neden olabilir.

Şeftali Ruhsatını Nektarine Aktarmak

Bir ürünün şeftalide ruhsatlı olması nektarinde otomatik kullanım hakkı vermez.

Bakırlı Ürünlerde Marka Değiştirerek Rotasyon Yapmak

Aynı aktif madde veya aynı etki grubunda kalındığında marka değiştirmek gerçek rotasyon değildir.

Yaprak Deleni Kiraz Yaprak Lekesiyle Karıştırmak

Özellikle kiraz ve vişnede bu iki hastalık mutlaka birbirinden ayrılmalıdır.

PHI'yi Kontrol Etmemek

Hasada yakın uygulamalarda ürünün güncel son ilaçlama-hasat aralığı mutlaka dikkate alınmalıdır.

---

📅 Yıl Boyunca Yaprak Delen Takibi

---

🛡️ Entegre Yaprak Delen Mücadelesi

Başarılı mücadele şu dört ayağın birlikte yürütülmesine dayanır:

🌿 Kültürel Mücadele

Hastalıklı dal ve dokuların azaltılması.

✂️ Budama

Taç içerisindeki hava hareketinin artırılması ve hastalıklı dalların uzaklaştırılması.

🌧️ Hava Koşullarının Takibi

Özellikle yağışlı dönemlerde hastalık riskinin yakından izlenmesi.

🧪 Doğru Fungisit

Bitki ve hastalık için güncel BKÜ tavsiyesi bulunan ürünün, etikette belirtilen doz ve kullanım şartlarına göre uygulanması.

---

📌 Yaprak Delen Hastalığında En Önemli Nokta

Yaprak Delen, yalnızca yapraklarda delik oluşturan basit bir hastalık olarak görülmemelidir.

Çünkü hastalık:

Yaprak → Meyve → Tomurcuk → Genç Dal

zincirinin birden fazla noktasında zarar oluşturabilir.

Özellikle şeftali ve kayısı gibi ekonomik değeri yüksek sert çekirdekli meyvelerde hastalığın erken dönemde kontrol edilmesi önemlidir.

Ayrıca aynı isim altında farklı dönemlerde farklı ruhsatlı ürünler bulunabildiğinden, ilaç seçiminde mutlaka bitki + hastalık + aktif madde + ticari ürün + doz + PHI birlikte değerlendirilmelidir.

---

❓ Sık Sorulan Sorular (SSS)