Kayısı Yetiştiriciliği: Çeşitleri, Bakımı ve Verimi

📑 İçindekiler

🍑 1. Kayısı Nedir? Botanik Özellikleri

Kayısı, Prunus armeniaca L. adıyla bilinen ve Rosaceae yani Gülgiller familyasında yer alan taş çekirdekli önemli bir meyve türüdür.

Anavatanı Orta Asya, Batı Çin ve İran-Kafkasya bölgesi kabul edilen kayısı, Türkiye'de hem taze hem de kuru meyve üretimi açısından son derece önemli bir tarım ürünüdür.

Kayısı ağacı;

• yapraklarını döken,
• çok yıllık,
• odunsu,
• orta veya kuvvetli gelişebilen

bir meyve ağacıdır.

Çeşide, anaç ve ekolojiye göre ağaçların taç yapısı değişebilir.

Kayısı meyvesi;

• sarı,
• sarı-turuncu,
• turuncu,
• kırmızı yanaklı

renklerde olabilir.

Meyve etinin rengi de çeşide göre sarı veya turuncuya değişir.

Kayısıların kullanım amacı çeşide göre önemli ölçüde farklılaşır.

🍑 Sofralık kayısı

Taze tüketimde;

• iri,
• dayanıklı,
• aromalı,
• renkli,
• sert dokulu

meyveler tercih edilir.

☀️ Kurutmalık kayısı

Kuru kayısı üretiminde;

• yüksek kuru madde,
• uygun şeker oranı,
• güçlü aroma,
• uygun meyve eti yapısı,
• çekirdeğin kolay ayrılması,
• kuruma sırasında kaliteyi koruma

önemlidir.

Kayısı üretiminde en kritik özelliklerden biri de ilkbahar geç donlarına aşırı hassas olmasıdır.

Kış döneminde soğuğa dayanabilen ağaç, erken ilkbaharda çiçeklendikten sonra çok düşük sıcaklıklarda ciddi ürün kaybı yaşayabilir.

Bu nedenle kayısı yetiştiriciliğinde;

çeşit + rakım + mikroklima + çiçeklenme zamanı + don riski

birlikte değerlendirilmelidir.

---

🇹🇷 2. Türkiye'de Kayısı Yetiştiriciliği

Türkiye, dünya kayısı üretiminde en önemli ülkelerden biridir ve özellikle kuru kayısıda küresel ölçekte lider konumdadır.

Türkiye'de kayısı yetiştiriciliği;

• Malatya,
• Mersin,
• Kahramanmaraş,
• Iğdır,
• Elazığ,
• Hatay,
• Antalya,
• Kayseri,
• Niğde,
• Nevşehir,
• Konya ve uygun mikroklimalar

başta olmak üzere geniş bir alana yayılmıştır.

📊 Türkiye'de yıllara göre kayısı üretimi

Bu tablo kayısı üretiminin iklim olaylarından ne kadar güçlü etkilendiğini açık şekilde göstermektedir.

2017 yılında yaklaşık 985 bin ton üretim yapılırken 2024 yılında üretim 1,269 milyon tona kadar çıkmıştır.

Ancak 2025 yılında 11 Nisan'da meydana gelen yaygın zirai don olayı nedeniyle Türkiye kayısı üretiminde çok büyük kayıp yaşanmış ve üretimin 331 bin ton seviyesine gerilemesi tahmin edilmiştir.

Bu, 2024'e göre yaklaşık %73,9'luk olağanüstü bir düşüş anlamına gelmektedir.

🍑 2026'da toparlanma

2025 yılındaki ağır dondan sonra 2026 sezonunda kayısı bahçelerinde yeniden ürün alınmıştır.

Temmuz 2026'da Malatya'da gerçekleştirilen hasat programında Tarım ve Orman Bakanlığı, geçen yıl don nedeniyle ürün alınamayan ağaçların önemli bölümünde yeniden verim oluştuğunu ve kayısı üretiminin toparlandığını açıkladı.

Bu nedenle 2026 yılı, üretim açısından 2025'teki olağanüstü düşüşten sonra güçlü bir toparlanma sezonu olarak değerlendirilebilir.

---

🍑 Malatya'nın Türkiye kayısı üretimindeki yeri

Malatya Türkiye'nin kayısı merkezi olarak kabul edilir.

Malatya özellikle;

• kuru kayısı,
• Hacıhaliloğlu,
• Kabaaşı,
• Soğancı,
• Çataloğlu,
• Hasanbey

gibi çeşitleriyle dünya çapında tanınmaktadır.

Malatya'nın en büyük avantajı sadece üretim miktarı değildir.

Ekolojisi;

• meyve rengi,
• kuru madde,
• aroma,
• tat,
• kurutma kalitesi

bakımından yüksek kaliteli kuru kayısı üretimine uygundur.

2024 yılında Malatya'nın il düzeyindeki komisyon çalışmasında yaklaşık 658.237 ton yaş kayısı üretimi tahmin edilmiş ve bunun yaklaşık 107.517 ton kuru kayısıya dönüşmesi beklenmiştir.

---

🍑 Mersin'in önemi

Mersin, özellikle erkenci sofralık kayısı üretiminde Türkiye'nin en önemli merkezlerinden biridir.

Mut ve çevresi;

• sıcak mikroklima,
• düşük rakım,
• erkenci çeşitler,
• sera ve örtüaltı üretim

sayesinde kayısı sezonunu Türkiye'nin diğer bölgelerinden çok daha erkene çekebilir.

Mersin'de bazı yıllarda kayısı hasadı Mayıs ayında başlayabilir.

Bu durum Malatya'nın temmuz ayında başlayan kuru kayısı sezonundan tamamen farklı bir üretim ve pazarlama modelidir.

---

🧬 3. Kayısının İçindeki Vitaminler, Mineraller, Kullanım Alanları ve Nasıl Tüketilir?

Kayısı besin değeri yüksek yaz meyvelerinden biridir.

Taze kayısı;

• A vitamini öncülleri ve karotenoidler
• C vitamini
• E vitamini
• K vitamini
• potasyum
• lif
• çeşitli polifenoller

içerir.

Özellikle turuncu renkli meyvelerde beta-karoten gibi karotenoidler dikkat çeker.

Kuru kayısıda su miktarı çok azaldığı için enerji, şeker ve bazı besin öğeleri birim ağırlık üzerinden yoğunlaşır.

🍑 Kayısı nasıl tüketilir?

Kayısı;

• taze,
• kuru,
• komposto,
• reçel,
• marmelat,
• meyve suyu,
• püre,
• pestil,
• tatlı,
• pasta ve pastacılık ürünleri

şeklinde değerlendirilebilir.

☀️ Kuru kayısı

Türkiye'nin en önemli kayısı ürünü kuru kayısıdır.

Özellikle Malatya kuru kayısısı;

• ihracat,
• paketli gıda,
• kuruyemiş sektörü,
• doğal ürün pazarı

açısından yüksek ekonomik değere sahiptir.

🥭 Taze ve kuru kayısı arasındaki fark

Taze kayısıda;

• su,
• aroma,
• tazelik,
• renk

öne çıkarken, kuru kayısıda;

• kuru madde,
• şeker yoğunluğu,
• kurutma kalitesi,
• depolama dayanıklılığı

daha fazla önem kazanır.

---

🗺️ 4. Bölgelere Göre Türkiye'de Kayısı Çeşitleri ve Yetiştiriciliği

Türkiye'de kayısı üretim bölgeleri kullanım amacına ve ekolojiye göre farklılaşır.

🍑 Malatya

Türkiye'nin en büyük kayısı üretim ve kuru kayısı merkezidir.

Yüksek rakım, yaz döneminde düşük nem ve gece-gündüz sıcaklık farkları kuru kayısı kalitesine katkı sağlar.

Başlıca çeşitler:

• Hacıhaliloğlu
• Kabaaşı
• Soğancı
• Çataloğlu
• Hasanbey

---

🍑 Mersin – Mut

Mut, Türkiye'de kayısı sezonunun en erken açıldığı bölgelerden biridir.

Özellikle:

• Ninfa,
• P. Tyrinthe,
• Turfanda çeşitler,
• bazı düşük soğuklama isteyen sofralık materyaller

erkencilik açısından değerlendirilebilir.

Mersin'de mayıs ayındaki hasat, üreticiye erkenci ürün fiyat avantajı sağlayabilir.

---

🍑 Iğdır

Iğdır'ın kendine özgü ekolojisi özellikle Iğdır Şalağı ile öne çıkmaktadır.

Iğdır Şalağı;

• yerel kimlik,
• aroma,
• sofralık kalite,
• ihracat

açısından önemlidir.

2025 yılında Iğdır İl Tarım ve Orman Müdürlüğü yaklaşık 41.660 dekar alanda yaklaşık 450 bin kayısı ağacı bulunduğunu bildirmiştir.

---

🍑 Kahramanmaraş

Kahramanmaraş'ta kayısı hem yerel hem ticari çeşitlerle yetiştirilmektedir.

Aynı zamanda farklı kayısı genetik kaynaklarının seleksiyonu açısından da önem taşır.

---

🍑 5. Türkiye'de Yetiştirilen Kayısı Çeşitleri

Türkiye'nin resmi tescil listesinde çok sayıda kayısı çeşidi bulunmaktadır.

Bunların arasında:

• Hacıhaliloğlu
• Kabaaşı
• Çataloğlu
• Soğancı
• Hasanbey
• Şekerpare
• Aprikoz
• Alyanak
• Casna Drenova
• Karacabey
• Sakıt-2
• Turfanda Eski Malatya
• İmrahor
• Proyma
• Mektep
• Şam
• Alkaya
• Roxana
• Kuru Kabuk
• Çöloğlu
• Ethembey
• İri Bitirgen
• Turfanda İzmir
• Çiğili İzmir

gibi çok sayıda çeşit yer almaktadır.

Ancak bunların tamamının kullanım amacı aynı değildir.

Bazıları;

kurutmalık

bazıları;

sofralık

bazıları ise;

erkenci / yerel / işleme

amacıyla öne çıkar.

---

☀️ 6. Kurutmalık Kayısı Çeşitleri

🍑 Hacıhaliloğlu

Türkiye'nin ve özellikle Malatya'nın en önemli kurutmalık kayısı çeşitlerinden biridir.

Malatya kayısı üretiminin dünya çapında tanınmasında en önemli çeşitlerden biridir.

Özellikleri

• yüksek kuru madde,
• iyi aroma,
• güçlü renk,
• kurutmaya uygun meyve yapısı,
• yüksek ticari değer.

Yetiştirme notu: Kurutmalık üretimde meyvenin tam olgunlukta hasat edilmesi ve uygun kurutma koşullarına alınması gerekir.

---

🍑 Kabaaşı

Malatya'nın önemli kayısı çeşitlerinden biridir.

Hem sofralık hem kurutmalık değerlendirmeye uygun olabilir.

Ancak bazı ekolojilerde verim davranışı Hacıhaliloğlu'ndan farklıdır.

Yetiştirme notu: Bahçenin rakımı ve don riski özellikle dikkate alınmalıdır.

---

🍑 Soğancı

Malatya'nın önemli kurutmalık çeşitleri arasındadır.

Yetiştirme notu: Kurutma kalitesinde hasat zamanı, meyve olgunluğu ve kurutma şartları birlikte yönetilmelidir.

---

🍑 Çataloğlu

Malatya çevresinde önemli kurutmalık çeşitlerden biridir.

Yetiştirme notu: Meyvenin kurutmaya ayrılacağı bahçelerde verim kadar kuru madde ve ürün standardı takip edilmelidir.

---

🍑 Çöloğlu

Geleneksel kurutmalık çeşitler arasında yer alır.

---

🍑 7. Sofralık ve Erkenci Kayısı Çeşitleri

🍑 Hasanbey

Türkiye'nin önemli sofralık kayısı çeşitlerinden biridir.

Meyveleri;

• iri,
• kalp biçimine yakın,
• sarı,
• sert etli,
• tatlı

özelliktedir.

Yaklaşık 40–55 gram meyve ağırlıklarına ulaşabilen tipleri bulunmaktadır.

Çekirdek meyve etine yapışık değildir.

Yetiştirme notu: İri meyve hedefi nedeniyle meyve yükünün dengelenmesi önemlidir. Fazla yük kalibreyi düşürebilir.

---

🍑 Alyanak

Erkenci ve sofralık üretimde önemli çeşitlerden biridir.

Özellikle sıcak bölgelerde erkencilik avantajıyla değerlendirilebilir.

Yetiştirme notu: Çiçeklenme erkenci olduğu için ilkbahar don riski dikkate alınmalıdır.

---

🍑 Aprikoz

Özellikle Iğdır ve çevresiyle ilişkili sofralık materyaller arasında yer alır.

Yerel ve ticari kullanım bakımından önemlidir.

---

🍑 Şekerpare

Türkiye'nin çok bilinen geleneksel kayısılarından biridir.

Sofralık ve kurutmalık değerlendirmelerde kullanılabilir.

Meyve aroması ve tatlılığı ile öne çıkar.

---

🍑 Şalak / Iğdır Şalağı

Iğdır bölgesinin en karakteristik kayısılarından biridir.

Taze tüketim, yerel pazar ve ihracat açısından önemlidir.

Yetiştirme notu: Bölgesel çeşit özelliğinin korunması ve doğru fidan materyali kullanılması önemlidir.

---

🍑 Turfanda Eski Malatya

Erkenci üretim ve yerel genetik kaynak açısından önem taşır.

---

🍑 Turfanda İzmir

Erkenci sofralık üretimde değerlendirilen çeşitlerden biridir.

Sıcak bölgelerde hasadı öne çekmek açısından avantaj sağlayabilir.

---

🍑 Ninfa

Türkiye'de özellikle Mersin ve Akdeniz'in erkenci üretim bölgelerinde dikkat çeken düşük/orta soğuklama ihtiyacına sahip sofralık çeşitlerdendir.

Mut çevresinde erken üretim açısından önem taşır.

Yetiştirme notu: Akdeniz'de erkencilik için kullanılırken kış sıcaklıkları ve erken çiçeklenmeye bağlı don riski birlikte değerlendirilmelidir.

---

🍑 P. Tyrinthe

Akdeniz'de erkenci sofralık kayısı yetiştiriciliğinde değerlendirilen çeşitler arasındadır.

Yetiştirme notu: Sıcak bölgelerde sezonu erkene çekmek için kullanılabilir; ancak bahçenin mikrokliması ve ürün pazarı dikkate alınmalıdır.

---

🌱 8. Yeni ve Diğer Tescilli Kayısı Çeşitleri

Türkiye'nin resmi tescil listesi eski yerel çeşitlerle sınırlı değildir.

Güncel listede;

• İmrahor
• Proyma
• Mektep
• Karacabey
• Roxana
• Casna Drenova
• Alkaya
• Kuru Kabuk
• Ethembey
• İri Bitirgen
• Çiğili İzmir

gibi farklı çeşitler de bulunmaktadır.

Bu çeşitlerin seçiminde yalnızca isim veya meyve fotoğrafı yeterli değildir.

Her çeşitte;

• soğuklama,
• çiçeklenme tarihi,
• hasat zamanı,
• meyve iriliği,
• kuru madde,
• sofralık kalite,
• kurutma kalitesi,
• verim,
• taşıma dayanımı

ayrı değerlendirilmelidir.

🍑 Roxana

İri meyveli sofralık materyaller içerisinde değerlendirilebilen modern çeşitlerdendir.

🍑 Casna Drenova

Farklı genetik kökene sahip tescilli çeşitlerden biridir.

🍑 Karacabey

Marmara ve uygun bölgelerde değerlendirilabilecek tescilli çeşitler arasındadır.

🍑 Alkaya

Yeni nesil tescilli çeşitlerden biridir.

🍑 İri Bitirgen

İri meyve karakteriyle dikkat çeken yerel/ticari materyaller arasındadır.

---

🌡️ 9. İklim ve Sıcaklık İstekleri

Kayısı, yazları sıcak ve nispeten kurak, kışları belirli ölçüde soğuk olan iklimlerde kaliteli ürün verebilir.

İklim açısından en kritik nokta:

kış soğuğu değil, ilkbaharın erken ısınması ile don riskinin aynı anda bulunmasıdır.

Kayısı erken çiçeklenen bir türdür.

Bu nedenle;

• sıcak kış,
• erken uyanma,
• ardından gelen don

üretimde büyük kayıp oluşturabilir.

☀️ Yaz

Yaz dönemindeki;

• güneş,
• düşük nem,
• yüksek sıcaklık

özellikle kurutmalık kayısı için büyük avantajdır.

Bu nedenle Malatya'nın yaz ekolojisi kuru kayısı kalitesi için son derece önemlidir.

🌧️ Yüksek nem

Çiçeklenme ve meyve olgunlaşma dönemlerinde yüksek nem;

• fungal hastalıklar,
• meyve çürüklükleri,
• kurutma problemleri

oluşturabilir.

---

❄️ 10. İlkbahar Geç Donlarına Hassasiyet

Kayısı yetiştiriciliğinin en kritik konusu budur.

Kayısı diğer birçok meyve türüne göre daha erken çiçeklenir.

Çiçeklenme başladıktan sonra;

• tomurcuk,
• çiçek,
• küçük meyve

dönemlerindeki don zararları giderek daha önemli hale gelir.

🍑 Don riski yüksek yerlerde

• taban arazilerden kaçınılmalı,
• hafif eğimli ve hava drenajı iyi alanlar seçilmeli,
• uygun çeşitte geç çiçeklenme özelliği aranmalı,
• meteoroloji takip edilmeli,
• don mücadele sistemleri değerlendirilmelidir.

🌡️ Kayısıda çok önemli bir gerçek

Kışın çok soğuk geçmemesi her zaman avantaj değildir.

Çünkü sıcak bir kış, ağacın daha erken uyanmasına ve ardından gelen donun daha büyük zarar oluşturmasına neden olabilir.

2025 yılındaki büyük üretim kaybı bunun Türkiye açısından ne kadar önemli olduğunu açık şekilde göstermiştir.

---

🌱 11. Toprak İstekleri ve pH

Kayısı;

• iyi drene,
• derin,
• geçirgen,
• iyi havalanan,
• tınlı veya tınlı-kireçli

topraklarda iyi gelişir.

Bakanlık teknik kaynaklarında ağır ve fazla nemli killi topraklardan kaçınılması gerektiği belirtilmektedir.

Yaklaşık pH 6–7,5 aralığı birçok kayısı bahçesi için uygundur.

❌ Kaçınılması gerekenler

• taban suyu yüksek alanlar,
• ağır ve havasız topraklar,
• sürekli su tutan araziler,
• ciddi tuzluluk bulunan topraklar.

🧂 Tuzluluk

Özellikle sulama suyunun kalitesi düşükse zamanla kök bölgesinde tuz birikimi meydana gelebilir.

Bu nedenle bahçe kurulmadan önce hem toprak hem sulama suyu analizi yapılmalıdır.

---

🌳 12. Anaç Seçimi

Kayısıda anaç seçimi bahçenin gelişme gücünü ve toprak uyumunu belirleyen temel unsurlardan biridir.

Yaygın anaç grupları:

• zerdali,
• kayısı çöğürü,
• bazı erik anaçları,
• Myrobalan grubu,
• farklı klonal anaçlar

olabilir.

🌳 Zerdali anacı

Türkiye'de geleneksel olarak yaygın kullanılan anaçlardan biridir.

Kuraklığa ve bazı toprak koşullarına uyumu nedeniyle önemlidir.

Kayısı Araştırma Enstitüsü'nün damızlık materyal çalışmalarında kayısı çeşitleri ile Zerdali anacı birlikte değerlendirilmiştir.

🌳 Erik anaçları

Ağır ve bazı problemli topraklarda uygun kombinasyonlarda kullanılabilir.

Anaç seçerken

• toprak,
• kireç,
• drenaj,
• nematod,
• sulama,
• çeşit ile uyuşma,
• ağacın gelişme gücü

birlikte değerlendirilmelidir.

---

📏 13. Dikim Aralıkları ve Bahçe Tesisi

Kayısı bahçesinde dikim aralığı;

• anaç,
• çeşit,
• toprak,
• sulama,
• terbiye sistemi,
• mekanizasyon

gibi unsurlara göre belirlenir.

Klasik kuvvetli gelişen bahçelerde yaklaşık;

5 × 5 m, 6 × 6 m veya 7 × 7 m

gibi dikimler uygulanabilir.

Modern sistemlerde anaç ve budamaya göre daha sık dikim yapılabilir.

Bahçe kurulmadan önce

1. Toprak analizi
2. Sulama suyu analizi
3. Don riski
4. Anaç
5. Çeşit
6. Tozlayıcı
7. Sıra yönü
8. Drenaj
9. Sulama sistemi
10. Hasat ve pazarlama planı

belirlenmelidir.

🌱 Fidan seçimi

Fidan;

• ismine doğru,
• sertifikalı,
• hastalık ve zararlılardan ari,
• iyi köklenmiş,
• aşı yeri sağlıklı

olmalıdır.

---

💧 14. Sulama

Kayısı kuraklığa belirli ölçüde dayanabilse de ticari üretimde kontrollü sulama verim ve kalite için önemlidir.

Özellikle;

• çiçeklenme sonrası,
• meyve gelişimi,
• çekirdek sertleşmesi sonrası,
• meyve irileşmesi,
• hasada yaklaşan dönem

su yönetimi açısından önem taşır.

Damla sulama

Modern kayısı bahçelerinde tercih edilebilecek kontrollü sistemlerden biridir.

Avantajları:

• kök bölgesine doğrudan su,
• su tasarrufu,
• fertigasyon,
• tuzluluğun daha kontrollü yönetilmesi.

Fazla sulama

Aşırı sulama;

• kök havasızlığı,
• kök çürüklüğü,
• aşırı sürgün,
• meyve kalite problemleri

oluşturabilir.

Hasat öncesi sulama

Kayısıda hasada çok yakın aşırı sulama doğru değildir.

Özellikle kurutmalık bahçelerde meyvede su miktarının artması ve şeker yoğunluğunun düşmesi kurutma performansını olumsuz etkileyebilir.

---

🧪 15. Gübreleme ve Bitki Besleme

Kayısıda gübreleme;

toprak analizi + yaprak analizi + verim hedefi + ağaç yaşı

üzerinden planlanmalıdır.

Temel besinler:

• Azot
• Fosfor
• Potasyum
• Kalsiyum
• Magnezyum
• Bor
• Çinko
• Demir

🍃 Azot

Sürgün gelişimi için önemlidir.

Ancak fazla azot;

• aşırı vegetatif gelişme,
• geç olgunlaşma,
• renklenme problemleri,
• hastalık baskısında artış

oluşturabilir.

🍑 Potasyum

Meyve iriliği, kuru madde ve kalite açısından önemlidir.

🦴 Kalsiyum

Meyve dokusunun dayanıklılığı ve genel bitki gelişimi açısından değerlidir.

🌸 Bor

Çiçeklenme ve meyve tutumunda rol oynar.

🧲 Demir

Kireçli topraklarda noksanlık görülebilir.

Yaprak sararmasında neden analizle belirlenmelidir.

---

✂️ 16. Budama ve Terbiye Sistemleri

Kayısıda budama yalnızca ağaç şekli vermek için yapılmaz.

Amaç;

• ışıklanmayı düzenlemek,
• verimli dalları korumak,
• taç içini havalandırmak,
• hasadı kolaylaştırmak,
• ağaç ile meyve yükü arasındaki dengeyi kurmak

olmalıdır.

🌳 Goble

Geleneksel kayısı yetiştiriciliğinde yaygın bir sistemdir.

🌳 Açık merkez

Işık yönetimi açısından uygundur.

Budamada dikkat

Kayısıda her yıl aşırı dal kesmek;

• kuvvetli sürgün patlaması,
• meyve dalı kaybı,
• verim dengesizliği

oluşturabilir.

Özellikle kurutmalık bahçelerde ağaç üzerindeki meyve dalı dengesi korunmalıdır.

---

🌸 17. Çiçeklenme, Tozlanma ve Meyve Tutumu

Kayısı çeşitlerinin tamamı aynı şekilde tozlanmaz.

Bazı çeşitler kendine verimli olabilirken bazı çeşitlerde;

• kendine kısırlık,
• uyuşmazlık,
• yarı uyuşmazlık

görülebilir.

Bu nedenle bahçe kurarken yalnızca “tek çeşit yeter” düşüncesi doğru değildir.

🍑 Tozlayıcı planlaması

Özellikle kendine kısır çeşitlerde;

• uygun tozlayıcı çeşit,
• aynı çiçeklenme dönemi,
• yeterli arı aktivitesi

gereklidir.

Bahçede iki veya daha fazla çeşidin aynı dönemde çiçek açması bazı kombinasyonlarda meyve tutumunu güvence altına alabilir.

🐝 Arılar

Çiçeklenme dönemindeki arı aktivitesi meyve tutumunu destekler.

Bu dönemde arılara zarar verebilecek gereksiz insektisit uygulamalarından kaçınılmalıdır.

---

🍑 18. Meyve İriliği ve Kalitesini Etkileyen Faktörler

Kayısıda kaliteli ürün;

• iri,
• düzgün şekilli,
• renkli,
• aromalı,
• yeterli kuru maddeli,
• dayanıklı

meyve demektir.

🍑 Meyve iriliği

Başlıca etkileyenler:

• çeşit,
• anaç,
• meyve yükü,
• su,
• besleme,
• yaprak alanı,
• iklim,
• çiçeklenme ve döllenme başarısı.

Meyve yükü

Ağaçta çok fazla meyve bırakmak;

• küçük kalibre,
• dal kırılması,
• kalitesiz kuru ürün,
• gelecek yıl veriminde dalgalanma

oluşturabilir.

☀️ Renklenme

Özellikle taze kayısıda renk önemli bir kalite unsurudur.

Ancak aşırı yaprak temizlemek meyveleri güneşe açarak yanık riskini yükseltebilir.

---

🦠 19. Kayısı Hastalıkları

🦠 Monilya

Kayısı üretiminde en önemli hastalıklardan biridir.

Çiçeklerde enfeksiyon meydana getirerek;

• çiçek kuruması,
• dal enfeksiyonu,
• meyve çürüklüğü

oluşturabilir.

Özellikle çiçeklenme döneminde yağışlı hava riski artırır.

---

🍃 Yaprak Delen

Yapraklarda delik benzeri lekeler oluşturur.

Ağır enfeksiyonlarda yaprak kaybı ve gelişme geriliği meydana gelebilir.

---

🍃 Bakteriyel Hastalıklar

Bakteriyel leke ve dal kanserleri özellikle yağışlı bölgelerde önem kazanabilir.

Budama yaraları ve kötü bahçe hijyeni hastalık girişini kolaylaştırabilir.

---

🍂 Eutypa ve dal hastalıkları

Budama yaralarından bazı fungal etmenler girebilir.

Kuruyan dallar zamanında çıkarılmalıdır.

---

🦠 Şarka Virüsü

Kayısıda en önemli viral hastalıklardan biridir.

Meyvelerde;

• halka,
• çizgi,
• deformasyon,
• iç kalite bozukluğu

oluşturabilir.

En önemli korunma

Temiz ve sertifikalı fidan kullanmaktır.

Virüslü materyalin bahçeye girmesini önlemek, sonradan hastalığı kontrol etmeye çalışmaktan çok daha etkilidir.

---

🦟 20. Kayısı Zararlıları

Başlıca zararlılar:

• yaprak bitleri,
• kırmızı örümcekler,
• koşniller,
• kayısı içkurdu,
• eriophyid akarlar,
• meyve sinekleri,
• yaprak bükenler,
• bazı kabuk ve gövde zararlıları

olabilir.

🐛 Kayısı içkurdu

Meyve ve sürgünlerde zarar oluşturabilir.

Meyve içine giren larvalar ürün kalitesini ciddi şekilde düşürebilir.

---

🦟 Yaprak bitleri

Özellikle genç sürgünlerde yoğunlaşır.

Yaprak kıvrılması ve sürgün gelişiminde zayıflık oluşturabilir.

---

🕷️ Akarlar

Sıcak ve kuru koşullarda artabilir.

Ağır bulaşıklıklarda yapraklarda;

• sararma,
• bronzlaşma,
• dökülme

oluşabilir.

---

🪰 Meyve sinekleri

Özellikle sıcak bölgelerde olgunlaşmaya yaklaşan meyvelerde önemli olabilir.

Mersin gibi erkenci üretim merkezlerinde bölgesel meyve sineği yönetimiyle birlikte düşünülmelidir.

---

🛡️ 21. Entegre Mücadele

Kayısıda özellikle ihracat ve kuru meyve üretimi nedeniyle kalıntı yönetimi çok önemlidir.

Kültürel mücadele

• Dengeli budama
• Hastalıklı dalların temizlenmesi
• Çürük meyvelerin uzaklaştırılması
• Dengeli sulama
• Aşırı azotun önlenmesi
• Bahçe hijyeni
• Temiz fidan

Biyoteknik yöntemler

Uygun zararlılarda;

• feromon tuzakları,
• yapışkan tuzaklar,
• besin cezbediciler

kullanılabilir.

Biyolojik mücadele

Doğal düşmanların korunması önemlidir.

Kimyasal mücadele

Gerektiğinde;

• doğru teşhis,
• fenolojik dönem,
• ekonomik zarar seviyesi,
• güncel ruhsat,
• etiket,
• bekleme süresi

birlikte değerlendirilmelidir.

Kurutmalık kayısıda hasat öncesi yapılan bütün uygulamalar ürünün kalıntı ve ihracat standardı açısından ayrıca değerlendirilmelidir.

---

🌿 22. Yabancı Ot Yönetimi

Kayısı bahçelerinde yabancı otlar özellikle genç ağaçlarda ciddi su ve besin rekabeti oluşturabilir.

Kullanılabilecek yöntemler

Biçme:
Sıra aralarında kullanılabilir.

Mekanik mücadele:
Yüzeysel yapılmalıdır.

Malç:
Genç bahçelerde su kaybını ve yabancı ot baskısını azaltabilir.

Herbisit:
Gerekliyse güncel ruhsatlı ürünlerle, gövde ve yeşil dokuya temas ettirmeden uygulanmalıdır.

⚠️ Derin toprak işleme

Kök sistemine zarar verebilir.

Özellikle yaşlı kayısı bahçelerinde köklerin bulunduğu bölgeyi sürekli ve derin işlemek doğru değildir.

---

❄️ 23. Don, Dolu, Sıcaklık, Yağış ve Diğer İklim Riskleri

❄️ Don

Kayısının en büyük ekonomik riskidir.

Özellikle çiçeklenme döneminde birkaç saatlik düşük sıcaklık bile büyük ürün kaybına yol açabilir.

🌨️ Dolu

Meyvelerde;

• yara,
• deformasyon,
• kalite düşüşü

oluşturur.

Kurutmalık üründe de sonradan kalite kayıplarını artırabilir.

☀️ Aşırı sıcak

Su stresini artırabilir.

Özellikle küçük ağaçlarda ve genç bahçelerde sulama ihmal edilmemelidir.

🌧️ Yağış

Çiçeklenmede monilya riskini artırabilir.

Hasat döneminde ise;

• meyve çatlaması,
• çürüklük,
• kurutma süresinin uzaması

gibi sorunlara neden olabilir.

🌬️ Kuvvetli rüzgâr

Çiçek ve meyve dökülmesine, dal kırılmasına neden olabilir.

---

📅 24. Aylara Göre Kayısı Bakım ve Üretim Takvimi

Kayısıda takvim bölgeye göre çok büyük farklılık gösterir.

Mersin–Mut'ta mayıs ayında hasat yapılırken Malatya'da aynı dönem henüz meyve gelişim dönemidir.

Bu nedenle aşağıdaki takvim Türkiye geneli için ana çerçevedir.

❄️ Ocak

• Bahçe kontrolü yapılır.
• Budama planlanır.
• Don riski takip edilir.
• Kuruyan dallar belirlenir.
• Sulama sistemi kontrol edilir.
• Yeni bahçe için fidan planlaması yapılır.

Kaçınılmalı: Çok sert don döneminde ağır budamadan kaçınılmalıdır.

---

❄️ Şubat

• Kış budaması devam eder.
• Taç dengelenir.
• Hastalıklı dallar çıkarılır.
• Erkenci bölgelerde tomurcuk gelişimi takip edilir.
• Don uyarıları izlenir.

---

🌸 Mart

Mersin'de bazı çeşitlerde çiçeklenme ve hatta meyve tutumu başlamış olabilir.

Malatya'da ise birçok bahçede çiçeklenme dönemi başlar.

• Çiçeklenme izlenir.
• Arı aktivitesi takip edilir.
• Don riski kontrol edilir.
• Monilya riski değerlendirilir.
• Besleme planı hazırlanır.

---

🌸 Nisan

• Meyve tutumu kontrol edilir.
• Don sonrası zarar değerlendirilir.
• Zararlılar takip edilir.
• Sulama başlatılır.
• Genç meyveler izlenir.

Kaçınılmalı: Don zararı kesinleşmeden aşırı gübreleme yapılmamalıdır.

---

🍑 Mayıs

Mersin'de erkenci kayısı hasadı başlayabilir.

Malatya'da ise meyve büyümesi hızlanır.

• Meyve yükü kontrol edilir.
• Sulama düzenlenir.
• Besleme devam eder.
• Zararlı takibi yapılır.
• Sofralık bahçelerde kalibre takip edilir.

---

🍑 Haziran

• Erkenci bölgelerde hasat tamamlanır.
• Malatya'da meyve irileşmeye devam eder.
• Kurutmalık bahçelerde hasat hazırlığı başlar.
• Ağaçların su ve besin ihtiyacı değerlendirilir.
• Dolu zararları kontrol edilir.

---

☀️ Temmuz

Malatya'da ana kayısı sezonudur.

• Hacıhaliloğlu
• Kabaaşı
• Hasanbey
• Çataloğlu
• Soğancı

gibi çeşitlerde hasat ve kurutma işlemleri yoğunlaşabilir.

• Meyveler uygun olgunlukta toplanır.
• Kurutmalık ürünler serilir.
• Sağlıklı ürünler ayrılır.
• Bahçede düşmüş meyveler temizlenir.

---

☀️ Ağustos

• Geççi çeşitlerin hasadı yapılabilir.
• Kurutmalık ürünler depolanır.
• Kurutma alanları kontrol edilir.
• Bahçe sonrası bakım başlatılır.
• Hastalıklı meyve ve dallar temizlenir.

---

🍑 Eylül

• Geççi çeşitler tamamlanabilir.
• Yeni sezon toprak analizleri planlanır.
• Drenaj kontrol edilir.
• Bahçe temizliği yapılır.
• Sultan gibi bazı yeni/erken-sonbahar çeşitlerinde bölgeye göre hasat görülebilir.

---

🍂 Ekim

• Yaprak dökümü başlar.
• Bahçede genel temizlik yapılır.
• Organik gübreleme planlanabilir.
• Yeni fidan dikimi için arazi hazırlanır.

---

🍂 Kasım

• Uygun bölgelerde fidan dikimleri yapılabilir.
• Toprak analizleri değerlendirilir.
• Sulama azaltılır.
• Hastalık kaynakları temizlenir.
• Budama planı oluşturulur.

---

❄️ Aralık

• Ağaçlar dinlenme dönemindedir.
• Don riski takip edilir.
• Sulama sistemleri kontrol edilir.
• Yeni sezon çeşit ve bahçe planı hazırlanır.

---

🍑 25. Kayısı Hasadı

Kayısıda hasat zamanı kullanım amacına göre değişir.

🍑 Sofralık kayısı

Hasat kriterleri:

• meyve rengi,
• sertlik,
• aroma,
• şeker,
• çeşide özgü olgunluk.

Çok erken hasat;

• aroma düşüklüğü,
• renk yetersizliği,
• düşük tüketici memnuniyeti

oluşturabilir.

Çok geç hasat ise;

• yumuşama,
• ezilme,
• taşıma kaybı

riskini artırır.

---

☀️ Kurutmalık kayısı

Kurutmalık kayısıda meyvenin ağacın üzerinde yeterli olgunluğa gelmesi önemlidir.

Olgun meyvenin;

• kuru madde,
• şeker,
• aroma

özellikleri kurutma randımanını artırabilir.

Teknik çalışmalarda ham hasatta yaklaşık 4 kg yaş kayısıdan 1 kg kuru kayısı elde edilirken, tam olgun dönemde 3–3,5 kg yaş kayısıdan 1 kg kuru kayısı elde edilebildiği belirtilmektedir.

Hasat zamanı

Sabahın erken saatleri veya akşam serinliği tercih edilebilir.

Kayısı nasıl toplanmalı?

Sofralık meyve mümkün olduğunca elle toplanmalıdır.

Kurutmalık üretimde ise özel hasat yöntemleri uygulanabilir; ancak meyvenin gereksiz şekilde çırpılması veya yere sert düşürülmesi kaliteyi düşürür.

---

📦 26. Hasat Sonrası İşlemler, Kurutma ve Depolama

Kayısıda hasat sonrası işlemler iki farklı üretim modeline ayrılır.

🍑 Taze kayısı

• Ayıklama
• Kalibrasyon
• Ön soğutma
• Ambalajlama
• Soğuk zincir
• Pazarlama

önemlidir.

☀️ Kuru kayısı

Kurutmalık kayısıda;

1. Hasat
2. Sergi
3. Kuruma
4. Kükürtleme veya uygun işleme
5. Sınıflandırma
6. Depolama
7. Paketleme

aşamaları bulunabilir.

Kurutulmuş ürünün depolama öncesi neminin uygun seviyeye düşürülmesi önemlidir.

Teknik kaynaklarda uzun süreli depolama için nemin yaklaşık %13'ün altında olması gerektiği belirtilmektedir.

🍑 Kuru kayısıda kalite

Önemli kriterler:

• renk,
• nem,
• kükürt seviyesi,
• yabancı madde,
• çekirdek durumu,
• aroma,
• boy,
• homojenlik.

📦 Depolama

Kuru kayısı;

• serin,
• kuru,
• temiz,
• haşere kontrolü yapılmış

ortamlarda muhafaza edilmelidir.

---

🏭 27. Sofralık ve İşlemeye Uygun Kayısı Üretimi

Kayısı Türkiye'de çok farklı ekonomik ürünlere dönüşebilir.

🍑 Sofralık

Hedef:

• iri meyve,
• düzgün şekil,
• yüksek renk,
• tatlılık,
• aroma,
• sertlik,
• taşıma dayanımı.

Hasanbey gibi iri sofralık çeşitler bu modelde değerlidir.

☀️ Kurutmalık

Hedef:

• yüksek kuru madde,
• uygun şeker,
• iyi aroma,
• kaliteli renk,
• iyi kuruma.

Hacıhaliloğlu, Kabaaşı, Soğancı ve Çataloğlu gibi çeşitler bu modelde önemlidir.

🏭 İşleme sanayisi

Kayısı;

• meyve suyu,
• nektar,
• püre,
• reçel,
• marmelat,
• komposto,
• bebek gıdası,
• pastacılık ürünleri

için değerlendirilebilir.

🇹🇷 Türkiye için en büyük fırsat

Yaş kayısı + kuru kayısı + işlenmiş ürün üçlüsünün birlikte geliştirilmesidir.

Böylece tek bir ürün kanalına bağımlılık azaltılabilir.

---

🇹🇷 28. Türkiye'de Kayısının Ekonomik Önemi, Kritik Noktalar ve Mesut Tarım'ın Yaklaşımı

Kayısı Türkiye'nin en önemli meyve ve tarımsal ihracat ürünlerinden biridir.

Türkiye dünya kayısı üretiminde lider ülkelerden biridir.

🌍 Dünya kuru kayısısında Türkiye

Malatya başta olmak üzere Türkiye, dünya kuru kayısı üretimi ve ihracatında güçlü bir liderdir.

Malatya'nın yıllık kayısı ekonomisi yalnızca bahçeden satılan ürünle sınırlı değildir.

Sektör;

• fidan,
• bahçe kurulumu,
• gübre,
• sulama,
• işçilik,
• hasat,
• kurutma,
• kükürtleme,
• paketleme,
• depolama,
• lojistik,
• ihracat

gibi çok sayıda ekonomik faaliyeti destekler.

📉 2025'te yaşanan kayıp

2025 yılı kayısı sektörü açısından olağanüstü bir yıl olmuştur.

11 Nisan 2025 tarihinde Türkiye'nin birçok bölgesini etkileyen zirai don, özellikle Malatya'daki kayısı bahçelerinde çok ciddi ürün kaybına neden olmuştur.

Bu nedenle 2025 kayısı üretiminin 331 bin tona gerilemesi, sektörün iklim risklerine karşı ne kadar hassas olduğunu göstermiştir.

📈 2026 toparlanması

2026 sezonunda kayısı bahçelerinde yeniden güçlü ürün alınması sektör için önemli bir toparlanma işaretidir.

Tarım ve Orman Bakanlığı Temmuz 2026'da Malatya'da yaptığı açıklamada, geçen yıl don nedeniyle ürün alınamayan ağaçlarda yeniden ürün oluştuğunu ve hasadın bereketli geçtiğini bildirdi.

👨‍🌾 Kayısı bahçesinde verim ve kalite için kritik noktalar

1. Bahçe yeri

Don çukurundan kaçınmak en önemli adımdır.

2. Çeşit

Taze mi, kuru mu, erkenci mi, geççi mi üretileceği önceden belirlenmelidir.

3. Anaç

Toprak ile uyumlu anaç seçilmelidir.

4. Tozlanma

Kendine kısır çeşitlerde uygun tozlayıcı mutlaka planlanmalıdır.

5. Sulama

Özellikle meyve büyüme döneminde su stresi önlenmelidir.

6. Besleme

Fazla azot yerine dengeli besleme uygulanmalıdır.

7. Don yönetimi

Meteorolojik takip ve uygun mücadele altyapısı önemlidir.

8. Meyve yükü

Aşırı yük kaliteli ve iri ürün üretimini zorlaştırır.

9. Hastalık yönetimi

Monilya ve şarka başta olmak üzere hastalıklar erken takip edilmelidir.

10. Temiz fidan

Özellikle viral hastalıkların önlenmesinde kritik önemdedir.

11. Hasat zamanı

Sofralık ve kurutmalık kayısı aynı olgunlukta hasat edilmez.

12. Kurutma

Kuru kayısı kalitesinin en önemli belirleyicilerindendir.

13. Depolama

Doğru nem ve sıcaklık korunmalıdır.

🌱 Mesut Tarım açısından kayısı

Kayısı, Türkiye'nin “güçlü olduğumuz ürünler” başlığında mutlaka öne çıkarılması gereken meyvelerden biridir.

Ancak Türkiye'nin kayısı gücü sadece Malatya ile sınırlı değildir.

Malatya → kuru kayısı

Mersin → erkenci sofralık kayısı

Iğdır → Iğdır Şalağı

Kahramanmaraş → yerel ve ticari çeşitler

Hatay → sıcak mikroklimalar

gibi farklı üretim modelleri bulunmaktadır.

Gelecekte Türkiye kayısı sektöründe;

• don erken uyarı sistemleri,
• meteorolojik istasyonlar,
• otomatik sulama,
• fertigasyon,
• drone ile bahçe izleme,
• yapay zekâ destekli hastalık tespiti,
• hassas tarım,
• mekanik/yarı mekanik hasat,
• otomatik boylama,
• modern kurutma sistemleri,
• kontrollü depolama

daha fazla önem kazanacaktır.

Özellikle 2025 yılında yaşanan don felaketi, kayısı bahçelerinin artık sadece verim açısından değil, iklim riskine dayanıklılık açısından da planlanması gerektiğini göstermiştir.

Türkiye'nin gelecekteki hedefi sadece daha fazla kayısı üretmek olmamalıdır.

Asıl hedef:

doğru bölgede doğru çeşidi yetiştirmek, erkenci ve geççi sezonları değerlendirmek, sofralık ve kurutmalık üretimi dengeli şekilde geliştirmek, kaliteli kuru kayısı standardını korumak ve iklim risklerini üretim planının içine almak olmalıdır.

---

❓ 29. Sık Sorulan Sorular (SSS)